CO TO JEST Choroba Gravesa-Basedowa (ChGB)?

 

 

Choroba Gravesa-Basedowa to autoimmunologiczna nadczynność tarczycy o podłożu genetycznym. W praktyce oznacza to, że pod wpływem niezidentyfikowanych czynników drażniących i prozapalnych (m.in. stres) organizm zaczyna atakować własną tarczycę (wytwarzać przeciwciała przeciwtarczycowe – TRAB), indukując nadmierne wytwarzanie przez nią hormonu tyroksyny (T4). T4 wraz z drugim hormonem tarczycy, trójjodotyroniną (T3), jest z kolei kontrolowany przez inny hormon – tyreotropinę (TSH) produkowaną przez przysadkę mózgową. W przypadku choroby Gravesa–Basedowa do gruczołu tarczowego przenikają białe krwinki (odpowiedzialne za zwalczanie infekcji) i wytwarzają przeciwciała przeciwko komórkom tarczycy. Powoduje to wzmożenie produkcji tyroksyny, a to prowadzi do nadczynności tarczycy.

 

 

JAKIE SĄ OBJAWY ChGB?

 

 

Najczęstszymi objawami choroby Gravesa-Basedowa są nadciśnienie, kołatanie serca, wzmożona potrzeba ruchu przy jednoczesnym szybkim męczeniu się, chudnięcie, ciepła i wilgotna skóra, obniżona tolerancja podwyższonych temperatur.

 

 

Charakterystyczne zmiany fizyczne mogą pojawiać się jeszcze przed wyżej wymienionymi objawami, równolegle lub po nich. Należą do nich:

 

 

  • Wole nadczynne – najczęściej występująca zmiana. Tarczyca u chorego może być zarówno prawidłowej wielkości jak i powiększona, bez guzków (częściej) lub z guzkami (wole guzkowe nadczynne – gdy w badaniu tarczycy stwierdza się występowanie guzków nadczynnych obojętnych oraz guzków nieaktywnych; gruczolak toksyczny – najczęściej pojedynczy guzek tarczycy, który wychwytuje niemal cały jod i na skutek sprzężenia zwrotnego hamuje aktywność pozostałej części gruczołu).

 

  • Oftalmopatia/ orbitopatia – „wytrzeszcz” gałki ocznej powodowany przez zapalenie mięśni poruszających okiem, tkanki tłuszczowej i łącznej oczodołowej – dotyczy 20-35% chorych

 

  • Obrzęk przedgoleniowy – dotyczy zaledwie 1-2% pacjentów

 

 

U części chorych w/w objawy mogą być na tyle łagodne, że ChGB pozostaje nierozpoznana przez wiele lat. Niewielki procent chorych na ChGB może np. mieć zwiększoną masę ciała pomimo istniejącej nadczynności gruczołu tarczowego.

 

 

ROZPOZNANIE ChGB

 

 

Chorobę Gravesa-Basedowa można rozpoznać na podstawie występowania nadczynności tarczycy u osoby z wolem naczyniowym szczególnie przy stwierdzeniu współistniejącej orbitopatii. Celem potwierdzenia wykonuje się badanie przeciwciał przeciwtarczycowych. Stwierdzenie w tym przypadku przeciwciał przeciwko receptorowi TSH (anty-TSHR) jest równoznaczne z rozpoznaniem ChGB.

 

 

JAKIE SĄ METODY LECZENIA ChGB?

 

 

  • Leczenie farmakologiczne – leki przeciwtarczycowe (tyreostatyki). U niektórych osób w wyniku prowadzonego leczenia tyreostatykiem dochodzi do trwałego wyleczenia, u innych osób po uzyskaniu normalizacji dochodzi do szybkiego nawrotu choroby.

 

  • Leczenie operacyjne – wycięcie (strumektomia) tarczycy lub jej części i/lub  po osiągnięciu prawidłowych wyników badań także operacyjna korekta oftalmopatii. Usunięcie części lub całości narządu powoduje jego niedoczynność i konieczność przyjmowania syntetycznych hormonów tarczycy już do końca życia.

 

  • Leczenie jodem radioaktywnym – w 75% przypadków wystarcza jednorazowe podanie leczniczej dawki promieniotwórczego jodu.

 

 

Schemat leczenia wygląda na ogół następująco:

 

 

  • W pierwszym etapie dąży się do uzyskania stanu eutyreozy (normalizacja hormonów tarczycy) podając tyreostatyki.

 

  • Chorzy, u których uzyskano szybko eutyreozę, otrzymują przez 12-24 miesięcy leczenie podtrzymujące tyreostatykiem. W trakcie dalszego monitorowania ocenia się ewentualny nawrót nadczynności. Jeśli nastąpi on  w ciągu pierwszych 5 lat – kieruje się chorego na leczenie radykalne (leczenie radiojodem lub operacyjne).

 

  • Natychmiast po uzyskaniu eutyreozy wykonuje się strumektomię (wycięcie tarczycy) lub leczenie jodem u chorych, u których rokowanie trwałego wyleczenia tyreostatykiem jest bardzo niskie albo występuje u nich nietolerancja tyreostatyków.

 

 

Należy pamiętać, że ChGB jest chorobą, którą leczymy objawowo, nie przyczynowo. Nawet po przebytej strumektomii i w następstwie tego niedoczynności tarczycy – może w niesprzyjających warunkach (np. bardzo duży stres) dojść do nawrotu ciężkiej nadczynności. Dlatego też pacjenci z tą chorobą wymagają okresowej kontroli w poradni endokrynologicznej.

 

 

W praktyce radykalne metody leczenia nadczynności często skutkują zbytnim uszkodzeniem tarczycy, co prowadzi wprost do niedoczynności gruczołu, który pierwotnie leczony był przecież z powodu nadmiernej aktywności.

 

 

Szybkiego kontaktu z lekarzem wymaga:

 

 

  • Chory z objawami przełomu tarczycowego: gorączką do 40-41°C, zlewnymi potami, szybkim tętnem, pobudzeniem ruchowym, biegunką, splątaniem

 

  • Pojawienie się objawów ubocznych leczenia farmakologicznego: gorączki, bólu gardła, żółtaczki. Leki stosowane w nadczynności tarczycy mogą spowodować spadek liczby białych krwinek, odpowiedzialnych za odporność na zakażenia, a także uszkodzenie wątroby

 

  • Ból gałek ocznych, nagłe wystąpienie podwójnego widzenia, zaniewidzenie

 

 

Leczenie oftalmopatii – etapy:

 

 

  • I etap – kortykoterapia prowadzi do poprawy w zakresie ostrości widzenia i ustępowania nacieku tkanek miękkich oczodołu, w mniejszym stopniu do redukcji stopnia wytrzeszczu i poprawy ruchomości mięśni okoruchowych,

 

  • II etap – radioterapia oczodołów utrwala efekty kortykoterapii i zapobiega nawrotom fazy naciekowo-obrzękowej.

 

  • III etap – chirugiczna dekompresja oczodołów pozwala uzyskać zmniejszenie stopnia wytrzeszczu, cofanie się uszkodzenia rogówki i nerwu wzrokowego, ustąpienie podwójnego widzenia przy patrzeniu na wprost i ku dołowi.

 

 

JAKIE SĄ POTENCJALNE ZAGROŻENIA NIELECZONEJ ChGB?

 

 

Przełom tarczycowy

 

 

Najgroźniejszym powikłaniem nieleczonej nadczynności tarczycy jest przełom tarczycowy. U podłoża patologii tego zespołu leży nagły wzrost stężenia hormonów tarczycy oraz ich współdziałanie z innymi hormonami stresu. Jest to skrajna postać nadczynności z zaburzeniami świadomości, niewydolnością serca i podwyższoną temperaturą ciała.

 

 

Choroby serca

 

 

Nieleczona nadczynność tarczycy może nasilać różne choroby układu sercowo-naczyniowego – bóle za mostkiem, gorzej tolerowany wysiłek, męczenie się, osłabienie, duszności, obrzęki.

 

 

Nadmiar hormonów tarczycy przyspiesza czynność serca, może też spowodować arytmię. Migotanie przedsionków występuje u co dziesiątego chorego z nadczynnością tarczycy. Zaburzenia rytmu objawiają się uczuciem szybkiego, silnego lub nierównego bicia serca. Chory może odczuwać kołatanie serca, ucisk, szarpanie w klatce piersiowej.

 

 

Osteopenia i osteoporoza

 

 

U osoby z nadmiarem hormonów tarczycy mamy do czynienia z nasilonym rozkładem kości i jego przewagą nad procesami odbudowy. Nieleczona, długotrwała nadczynność tarczycy prowadzi do zmniejszania masy kostnej czyli osteopenii i osteoporozy. Choroba ta długo może nie wywoływać żadnych objawów. Ostatecznie jednak chorzy doświadczają bólów kostnych, nierzadko bardzo dotkliwych. Ponadto zmniejszenie masy kości wiąże się z ich większą podatnością na złamania. Niewielki uraz czy upadek może skutkować złamaniem kości.

 

 

Powikłania oftalmopatyczne

 

 

Są to powikłanie nieleczonego zapalenia tkanek miękkich oczodołu – nadwrażliwość na światło, uczucie ciała obcego pod powiekami, nadmierne łzawienie, obrzęki powiek, ból oczodołu, uczucie wypychania gałki ocznej do przodu, zmiana wyglądu twarzy spowodowana wytrzeszczem gałek ocznych, niedomykalność szpar powiekowych, zmniejszenie ostrości widzenia, upośledzenie widzenia kolorów, widzenie podwójne.

 

 

CIĄŻA

 

 

Nadczynność tarczycy jest bardzo niebezpieczna w ciąży. Największe ryzyko występuje w sytuacji, gdy choroba nie została dotychczas zdiagnozowana i nie podjęto jej leczenia – może dojść do niedonoszenia ciąży, poronienia, obniżenia wagi urodzeniowej dziecka, obumarcia płodu jeszcze w łonie matki, a także innych schorzeń występujących u dziecka.

 

 

Po leczeniu jodem radioaktywnym należy odczekać minimum rok przed podjęciem starań o dziecko.

 

 

MOŻLIWE SKUTKI UBOCZNE PRZYJMOWANIA TYREOSTATYKÓW:

 

 

Zaburzenia smaku, ból i zawroty głowy, nudności i wymioty, bóle w nadbrzuszu, nadmierna utrata włosów, przebarwienia skóry, osłabienie siły mięśniowej, powiększenie ślinianek oraz węzłów chłonnych. Rzadko zmiany obrazu krwi, zapalenie wątroby z żółtaczką, zaburzenia czynności nerek, toczeń rumieniowaty, zapalenie nerwów obwodowych.

 

 

Podczas stosowania tyreostatyków a w szczególności propyltiouracylu (thyrosan) należy pamiętać o możliwości toksycznego uszkodzenia wątroby. Pacjent powinien w przypadku pojawienia się świądu skóry, ściemnienia koloru moczu, zażółcenia skóry lub białek oczu, nudności, wymiotów, osłabienia natychmiast skontaktować się z lekarzem.

 

 

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA w ChGB

 

 

  • W ostrym okresie choroby wskazane jest maksymalne ograniczenie aktywności fizycznej – z uwagi na zagrażającą niewydolność krążeniową.

 

  • W dalszych etapach leczenia umiarkowany wysiłek fizyczny (bieganie, ćwiczenia, rower, basen) nie jest przeciwwskazany.

 

 

DIETA

 

 

  • Zalecenia dietetyczne jak w pozostałych autoimmunologicznych chorobach tarczycy (w wielu przypadkach wskazane zastosowanie protokołu AIP) – pisałam o tym TU – KLIK.

 

  • Dieta powinna być wysokokaloryczna – częste, nieduże posiłki – wyjątek stanowić będą osoby z towarzyszącą nadwagą, u których można zastosować deficyt kaloryczny ze zwiększonym udziałem białka.

 

  • Dieta bogatobiałkowa, niskotłuszczowa – 1,5-2 g białka/ kg masy ciała dziennie, tłuszcze ok. 20% kalorii dziennych – nie powinno się zjadać więcej niż 70g tłuszczu na dobę.

 

  • Dieta przyjazna wątrobie – lekkostrawna, z ograniczeniem tłuszczy pochodzenia zwierzęcego (chude ryby zamiast tłustych, chude mięso i drób, chudy lub półtłusty nabiał). Unikaj potraw smażonych. Najlepiej gotuj na parze, piecz w folii lub duś bez obsmażania.

 

 

Kaloryczność: Ze względu na znacznie przyspieszony metabolizm, a także gorsze przyswajanie witamin oraz minerałów, osoby z nadczynnością muszą zwiększyć dzienną dawkę energii przyjmowanej z pożywieniem o średnio 15-25 proc. Zdarzają się jednak przypadki, kiedy energetykę diety należy zwiększyć nawet o 50 proc.

 

 

Ilość posiłków: należy zwiększyć ilość posiłków od 5 do 7 na dobę.

 

 

Białko: ze względu na przyspieszony rozpad białka, należy zwiększyć jego ilość w diecie do 1,5-2g/kg (osoby zdrowe: 0,8-1g/kg). Białko powinno pochodzić głównie z chudych produktów zwierzęcych, jak: jaja, sery, mleko, jogurty i kefiry, mięso drobiowe, wołowe i cielęce oraz ryby.

 

 

Tłuszcz: należy ograniczyć spożycie tłuszczu, pochodzącego m.in. z tłustych wędlin, kiełbas, bekonu, kaczek i gęsi oraz konserw i pasztetów. Znaczną jego część powinny dostarczać oleje roślinne.

 

 

Witaminy/ minerały – nadczynność tarczycy zmusza organizm do zużywania dużej ilości witamin i minerałów. Zwiększony metabolizm powoduje większą produkcję wolnych rodników, a zatem z pomocą muszą przyjść antyoksydanty, tj. witamina C, beta-karoten i witamina E, których źródłami są głównie owoce cytrusowe i leśne, papryka, natka pietruszki, dynia, marchew, morele. Beta – karoten przekształcony w witaminę A wpływa na metabolizm jodu w organizmie. Duże ilości surowych warzyw i owoców dostarczają dużo błonnika, a to, w przypadku nadczynności, nie zawsze korzystna sytuacja (ograniczenie wchłaniania niektórych składników, ograniczenie spożycia energii), dlatego stosuje się odpowiednio dobrane suplementy diety.

 

 

Wapń i witamina D3 – nadmiar tyroksyny wpływa na mniejszą gęstość i masę kości i zwiększa ryzyko osteoporozy, dlatego dieta bogata w wapń jest tak istotna. Wskazana jest ponadto suplementacja wit. D (więcej o suplementach w dalszej części wpisu).

 

 

Przygotowanie posiłków: ze względu na częstość występowania biegunek dieta musi być lekkostrawna, a zatem zaleca się gotowanie, pieczenie w folii lub duszenie. W przypadku ostrych biegunek należy zwiększyć spożycie produktów o działaniu zapierającym, np. ryżu, przygotowując je na wodzie. Wykluczyć należy pokarmy o działaniu wzdymającym i drażniących przewód pokarmowy, tj. kapusta, brukselka, groch, ostre przyprawy i sosy. Należy zrezygnować z gorących napojów i zup, aby dodatkowo nie pogłębiać objawów, związanych z nadmiernym odczuwaniem ciepła.

 

 

Goitrogeny – substancje korzystnie wpływające na absorpcję jodu. Ich bogatym źródłem są warzywa kapustne, ale tylko surowe. Goitrogeny giną w wysokiej temperaturze.

 

 

Cukier i węglowodany

 

 

W nadczynności tarczycy się chudnie – prawie zawsze, z wyjątkiem około 4-5% chorych. Nadprodukcja tarczycy u prawie co drugiej osoby zmienia reakcję na węglowodany (cukry) w diecie –  dochodzi do tzw. insulinooporności, kiedy insulina produkowana po to, aby ułatwić przedostawanie się glukozy do komórek, przestaje być skuteczna. Może to prowadzić do dalszych schorzeń np. do cukrzycy typu II (która dotyka 1-2% osób z nadczynnością), ale może również być powodem wilczego apetytu. Taki nadmierny apetyt doprowadza z kolei do tego, że nawet podkręcony hormonami metabolizm, nie jest wstanie spalić nadmiernej ilości kalorii. Aby uspokoić gospodarkę węglowodanami zaleca się więc dietę opartą o produkty o niskim indeksie i ładunku glikemicznym.

 

 

UŻYWKI

 

 

  • Należy ograniczyć spożycie kawy, mocnej herbaty oraz napojów zawierających kofeinę, która powoduje przyspieszenie akcji serca i wzmaga nerwowość.

 

  • ALKOHOL niewskazany. Jedynym alkoholem dopuszczalnym w chorobach autoimmunologicznych jest czerwone wino gronowe (w bardzo małych ilościach).

 

  • NIKOTYNA przeciwwskazana! Istnieje wyraźna zależność między występowaniem choroby Gravesa–Basedowa a paleniem tytoniu, zwłaszcza u kobiet – dym papierosowy stanowi źródło wolnych rodników. Dodatkowo w przypadku orbitopatii dym może działać wysoce drażniąco na oczy i wzrok – należałoby unikać nie tylko czynnego, ale i biernego palenia. U palaczy obciążonych ChGB orbitopatia rozwija się ponadto znacznie szybciej w porównaniu do osób niepalących.

 

 

CHEMIA GOSPODARCZA, KOSMETYKI

 

 

Najnowsze badania wskazują, że środki chemiczne występujące w naszym otoczeniu mogą wpływać na czynność tarczycy oraz związane z nią sygnały hormonalne. Główni winowajcy to polichlorowane bifenyle (znajdujące się w zanieczyszczonym mięsie i rybach), polibromowane etery difenylowe (chemikalia zmniejszające palność mebli, urządzeń elektronicznych i innych przedmiotów domowego użytku), ftalany (znajdujące się w plastiku, urządzeniach elektronicznych i kosmetykach) oraz bisfenol A (w plastiku i produktach spożywczych w puszkach).

 

 

STRES

 

 

ChGB uważana jest za autoagresję, w której czynnikiem wyzwalającym często bywa silny lub przewlekły stres. Dlatego też warto wypróbować techniki redukujące stres – a więc tai-chi, jogę czy codzienną medytację. Absolutne minimum to PRZESYPIANIE NOCY (niezakłócony sen min. 8 h) plus wskazana drzemka popołudniowa w zależności od potrzeb.

 

 

SUPLEMENTY

 

 

  • Koniecznie Wit. D3! – wytwarzana jest pod wpływem słońca, którego chorzy na ChGB powinni unikać, a w naszej szerokości geograficznej tak czy inaczej organizm nie wytworzy jej wystarczająco dużo przez większość roku. W przypadku ChGB należy monitorować poziom D3 we krwi i dążyć do górnych granic normy.

 

  • Omega-3 – przede wszystkim ze względu na ograniczenie spożycia tłustych ryb. Nie ma konieczności suplementowania jeśli dieta jest bogata w pestki, ziarna, nasiona, orzechy i oleje roślinne (lniany, rzepakowy tłoczony na zimno, oliwa)

 

  • Selen – utrzymanie odpowiednio wysokiego stężenia selenu u pacjentów z chorobą Gravesa-Basedowa, może mieć podstawowe znaczenie w terapii tego schorzenia oraz m.in. łagodzenia objawów oftalmopatii. Nie ma konieczności suplementowania jeśli dieta jest naturalnie bogata w selen (à wystarczy garść orzechów brazylijskich przez 5-7 dni w tygodniu)

 

  • Wyciągi z karbieńca pospolitego (Lycopus europaeus) mogą obniżać poziom T4 oraz TSH we krwi. Karbieniec to tradycyjny lek ziołowy stosowany od dawien dawna w leczeniu nadczynności tarczycy. Karbieniec hamuje wytwarzanie hormonu tyreotropowego, który stymuluje wydzielanie hormonów tarczycy. Należy zaczynać od małych dawek, np. 1 filiżanka naparu przez 3 tygodnie, następnie 2 filiżanki naparu przez kolejne 3 tygodnie, wreszcie dojść do 3 filiżanek. Leczenie może trwać kilka miesięcy. Podobnie zwiększać dawki nalewki: 5, 10, 15, 20 kropli 2-3 razy dziennie, aż osiągniemy zmiany w poziomie hormonów tarczycy.

 

  • Karbieniec wirginijski (Lycopus virginicus) blokuje działanie przeciwciał TSH występujących w krwiobiegu pacjentów z chorobą Gravesa–Basedowa.

 

  • Nawrot lekarski – substancje czynne w nawrocie unieczynniają m.in. hormony nadnerczy, a przede wszystkim adrenalinę. Ponadto mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu nadczynności tarczycy z orbitopatią.

 

  • Serdecznik pospolity (Leonurus cardiaca) również ma działanie przeciwtarczycowe i może redukować przyspieszoną pracę i kołatanie serca.

 

  • Ostropest plamisty wzmacnia i chroni wątrobę przed jednoczesnym dopływem zbyt wielu szkodliwych substancji. To również bardzo silny przeciwutleniacz, mocniejszy niż witaminy C i E i dlatego przeciwdziała uszkodzeniom komórek przez wolne rodniki. Sylimaryna, która jest głównym aktywnym związkiem ostropestu, to jedna z najsilniej działających, znanych substancji, która chroni wątrobę. Badania wykazały, że  zwiększa ona produkcję glutationu w wątrobie o ok. 30% i dzięki temu znacznie poprawiają się możliwości detoksykacji. Stymuluje także syntezę białek w wątrobie poprzez intensyfikację wzrostu zdrowych komórek wątrobowych.

3 comments on “Choroba GRAVESA-BASEDOWA – FAQ – objawy, leczenie, dieta, życie codzienne
  1. Ania napisał(a):

    Niestety problem wielu kobiet. U mnie sporo koleżanek ma problemy z tarczycą.

    • Aneta napisał(a):

      Jako dietetyk rzadko (zbyt rzadko!) mam okazję współpracować z chorymi na GB… za to niestety coraz częściej żalą się moje dziewczyny na lekarzy endokrynologów – na brak informacji, zbywanie pytań półsłówkiem zamiast udzielenia wyczerpujących odpowiedzi, na rutyniarstwo, brak indywidualnego podejścia, brak chęci współpracowania z dietetykiem/ psychodietetykiem. Szkoda, że muszę pisać o leczeniu, bo lekarz zaniedbał rozmowy z pacjentem ;). Mam nadzieję, że choć kilku osobom pomoże to, co publikuję na blogu!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *