Mam PCOS. Co teraz?

 

 

– PCOS (polycystic ovarian syndrome) – zespół policystycznych jajników, jedna z najczęściej występujących chorób układu hormonalnego u kobiet w wieku rozrodczym (źródła podają, że cierpi na nie od 5 do 20 % dorosłych kobiet przed manopauzą).

 

– Jest to zaburzenie endokrynologiczne, które można zdiagnozować na podstawie współwystępowania przynajmniej dwóch z następujących kryteriów:

 

  • hiperandrogenizm,

 

  • wielotorbielowata budowa jajników,

 

  • brak lub zaburzenia owulacji.

 

 

– Dla kompletnej diagnostyki niezbędne jest wykonanie następujących badań:

 

 

  • LH, FSH, estrogen (m.in. estradiol), progesteron,

 

  • prolaktyna (celem wykluczenia/ potwierdzenia hiperprolaktynemii),

 

  • wolny testosteron, androstedion, DHEAS, SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe),

 

  • kortyzol w dobowej zbiórce moczu,

 

  • krzywa glukozowo-insulinowa (celem wykluczenia/ potwierdzenia IO),

 

  • panel tarczycowy (TSH, fT3, fT4, anty TPO, anty TG – celem wykluczenia/ potwierdzenia stanów zapalnych i chorób tarczycy, w tym autoagresji),

 

  • lipidogram lub cholesterol (całkowity i frakcje),

 

  • próby wątrobowe

 

  • USG transwaginalne (PCOS stwierdza się, jeśli podczas fazy folikularnej można zaobserwować 12 lub więcej pęcherzyków o średnicy 2-9 mm w każdym jajniku lub gdy objętość jajnika przekracza 10 ml).

 

 

 

OBJAWY PCOS:

 

 

  • zaburzenia miesiączkowania (u > 70% kobiet cierpiących na PCOS)

 

  • zaburzenia owulacji, problemy z zajściem w ciążę (oligoowulacja lub brak owulacji)

 

  • hiperandrogenizm: hirsutyzm i/lub hiperandrogenemia

 

  • charakterystyczny obraz jajników

 

  • w konsekwencji w/w nieprawidłowości: nadmierne owłosienie, trądzik, łojotok, przetłuszczająca się skóra i włosy, łysienie o typie androgenowym czyli z charakterystycznymi zakolami (jak u mężczyzn) i wypadaniem włosów (kobiety z PCOS często skarżą się na nieustanne wypadanie włosów), otyłość lub nadwaga (ok. 50% kobiet cierpiących na PCOS, głównie typu brzusznego), trudności ze schudnięciem, napady głodu, ospałość, zmęczenie, depresja i ciągły niepokój, nieregularne miesiączki lub wtórny ich brak, charakterystyczne zaciemnienia w niektórych miejscach na ciele, tzw. rogowacenie ciemne – na kolanach, pod pachami, w miejscach zagięć, w pachwinach, na łokciach.

 

 

Kliniczne objawy PCOS:

 

 

  • podwyższone stężenie androgenów w surowicy krwi (wolnego lub całkowitego testosteronu) niekiedy androstendionu albo dehydroepiandrostendionu, które może przyczyniać się do zaburzeń owulacji i powstawania pęcherzyków w jajnikach, nadmiernego owłosienie i trądziku

 

  • nieprawidłowy stosunek hormonów LH (hormon luteinizujący/gonadotropina) /FSH (hormon folikulotropowy/folitropina)

 

  • niski poziom progesteronu, obniżone stężenie białka wiążącego steroidy płciowe SHBG

 

  • niekiedy – podwyższone stężenie prolaktyny

 

  • insulinooporność (obniżona wrażliwość tkanek na działanie insuliny)  i/lub hiperinsulinemia (wysoki poziom insuliny we krwi) – gdy komórki nie reagują normalnie na insulinę, poziom glukozy we krwi wzrasta, a trzustka produkuje coraz więcej insuliny dążąc do jego obniżenia; nadwyżka insuliny zwiększa wytwarzanie androgenów, co prowadzi do hiperandrogenizmu i zaostrza objawy PCOS. Insulinooporność i hiperinsulinemia powodują w większości wypadków wzrost wagi/ problemy ze spalaniem tkanki tłuszczowej.

 

  • niekiedy leptynooporność – zmniejszona wrażliwość mózgu na odczytywanie sygnału leptynowego, który informuje o sytości

 

  • nieprawidłowy lipidogram charakteryzujący się podwyższonym stężeniem cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji LDL, trójglicerydów i obniżeniem stężenia cholesterolu HDL

 

 

PRZYCZYNY PCOS

 

 

  • Czynnik genetyczny – dotychczas nie udało się zidentyfikowano genu lub genów, których mutacje lub inne zaburzenia strukturalne mogłyby prowadzić do PCOS. Szansa zachorowania na PCOS wzrasta o kilkadziesiąt procent u kobiet, których matki/ siostry mają zdiagnozowane PCOS.

 

  • Czynniki hormonalne – zaburzenia na tle hormonalnym, m.in. wspomniany wcześniej hiperandrogenizm, insulinooporność, nieprawidłowości ilościowe pomiędzy LH, FSH, progesteronem, prolaktyną, estrogenami.

 

  • Czynniki środowiskowe – otyłość (zaburza gospodarkę węglowodanową organizmu, prowadzi do insulino oporności/ hiperinsulinemii i zaburzeń równowagi hormonów steroidowych), zbyt mało snu, stres (kortyzol), nieodpowiednia dieta, niska aktywność fizyczna

 

 

 

 

 

 

SKUTKI PCOS

 

 

  • Otyłość, cukrzyca, choroby sercowo-naczyniowe, depresja, zespół metaboliczny, niepłodność.

 

  • Główną i najczęstszą przyczynę niepłodności u kobiet z nadwagą stanowi insulinooporność i hiperinsulinemia, które są odpowiedzialne za hiperandrogenemię, przez redukcję syntezy białka wiążącego sterydy płciowe (SHBG) i stymulację jajników do produkcji androgenów i testosteronu, ponownie zmniejszającego wrażliwość tkanek na insulinę. Podwyższony poziom androgenów prowadzi ponadto do zaburzeń wymienionych wcześniej. Insulinooporność występuje u ok. 30% szczupłych kobiet z PCOS i 70% z nadwagą; nieleczona może doprowadzić m.in. do rozwoju cukrzycy typu 2.

 

  • Zespół metaboliczny (MS) – współwystępowanie powiązanych ze sobą czynników ryzyka pochodzenia metabolicznego, sprzyjających rozwojowi chorób sercowo-naczyniowych o podłożu miażdżycowym oraz cukrzycy typu 2: insulinooporność, hiperinsulinemia, otyłość brzuszna (wisceralna), upośledzona tolerancja glukozy, cukrzyca typu 2, hipertrójglicerydemia, obniżenie stężenia cholesterolu frakcji HDL, nadciśnienie tętnicze, stan prozapalny i prozakrzepowy.

 

 

 

LECZENIE PCOS

 

 

Czy istnieje lekarstwo na PCOS?

  • Nie istnieje lek zwalczający PCOS. Leczeniem pierwszego rzutu powinna być zmiana trybu życia na zdrowszy – dieta prowadząca do redukcji wagi i aktywność fizyczna mogą zminimalizować wiele objawów PCOS: przywrócić owulację, uregulować cykle, zmniejszyć ryzyko cukrzycy, obniżyć poziom cholesterolu, uspokoić nadmierny wzrost włosów i zmniejszyć lub zlikwidować trądzik. Pomocne w kolejnym rzucie okazują się niektóre leki i suplementy diety – do tego tematu powrócę za chwilę.

 

  • Skuteczne leczenie PCOS wymaga współpracy z dobrym ginekologiem-endokrynologiem, ponieważ PCOS jest chorobą, która dotyczy zarówno układu hormonalnego jak i rozrodczego. Dużo dobrego przynosi również współpraca z dietetykiem, a w niektórych przypadkach także psychologiem lub terapeutą.

 

  • Podstawą walki z PCOS – z punktu widzenia osoby chorej – jest WIEDZA – o tym, co powoduje/ zaostrza chorobę, o badaniach, które należy robić, o diecie, o roli aktywności fizycznej, o lekach i suplementach oraz celach ich stosowania, etc.

 

 

Leki w PCOS

  • Uważa się, że insulinooporność i hiperinsulinemia stanowią integralną część zespołu PCOS, szczególnie u otyłych kobiet. Podawanie leków zmniejszających insulinooporność tkankową (np. metforminy) redukuje szybko poziom insuliny  i może prowadzić do przywrócenia cykli menstruacyjnych/owulacji. Terapii metforminą powinny jednak nierozerwalnie towarzyszyć zmiany stylu życia (dieta, aktywność, higiena życia). Zmniejszenie masy ciała o 10% u kobiet z PCOS, cierpiących na otyłość bądź nadwagę może przywrócić prawidłową owulację nawet u 50% z nich!

 

  • PCOS może przebiegać z towarzyszącą hiperprolaktynemią. Leczenie niepłodności polega wówczas na podawaniu leków hamujących wydzielanie prolaktyny.

 

  • Leki stymulujące jajeczkowanie podawane są najczęściej w tabletkach między 2 i 5 dniem cyklu przez 5 dni. W wyniku ich stosowania u 60–80% kobiet udaje się uzyskać owulację, a u około 20% z nich ciążę. Leki te powinny być podawane jedynie przez kilka miesięcy, a leczenie należy monitorować.

 

  • W przypadku braku reakcji na stymulację podawane są gonadotropiny. Podawanie gonadotropin wymaga doświadczenia i starannego obserwowania dojrzewania pęcherzyków w jajniku z powodu znacznego ryzyka m.in. ciąży mnogiej i zespołu hiperstymulacji jajników.

 

  • W smutnej rzeczywistości – duża liczba lekarzy NIE leczy PCOS inaczej niż zalecaniem antykoncepcji hormonalnej (w organizmie obniża się stężenie androgenów i poziom LH, w jajnikach przestają pojawiać się torbiele, a same jajniki zmniejszają swoją objętość), przynajmniej do momentu, gdy pacjentka nie rozpocznie starań o dziecko.

 

 

 

Dieta PCOS

 

  • Utrata nadprogramowej wagi jeżeli występuje nadwaga lub otyłość

 

  • Kontrola kaloryczności posiłków jeśli pożądane jest zmniejszenie masy ciała.

 

  • Zmniejszenie spożycia węglowodanów do 150-200 g dziennie

 

  • Zwiększenie spożycia błonnika

 

  • Normalizacja poziomu lipidów poprzez kontrolowanie spożycia tłuszczów nasyconych w szczególności

 

  • Normalizacja glikemii, zwiększenie insulinowrażliwości tkanek

 

  • Optymalne zbilansowanie posiłków (białko nie mniej niż 20%, węglowodany do 200 g dziennie, właściwy stosunek tłuszczów nienasyconych do nasyconych)

 

 

Zalecenia dietetyczne w PCOS charakteryzują się pewnymi cechami wspólnymi, ale modyfikowane są zawsze w zależności od indywidualnych cech i stanu zdrowia pacjentki.

 

 

Ogólnie zaleca się stosowanie diety niskoglikemicznej, opartej na produktach nieprzetworzonych, niemodyfikowanych, niekiedy z wykluczeniem glutenu (często tylko pszenicy), nabiału (kwestia indywidualna), strączków (z mitem fitoestrogenów rozprawiam się dalej), w tym szczególnie soi. Doskonałe efekty przynosi (w połączeniu z dietą) stosowanie niektórych suplementów, aktywność fizyczna, przestrzeganie higieny życia (sen, stres).

 

 

ODPOWIEDNIE ŹRÓDŁA WĘGLOWODANÓW:

  • pieczywo: razowe, 100% pełnoziarniste, najlepiej żytnie na zakwasie, bez dodatków – powinno mieć w składzie mąkę razową, wodę, sól, drożdże + ewentualnie nasiona lub pestki: dyni, słonecznika, siemię lniane, mak

 

  • płatki śniadaniowe naturalne np. żytnie, gryczane, jęczmienne, owsiane, bez dodatków suszonych owoców, karmelizowanych owoców, cukru, miodu; rezygnujemy z gotowych muesli, granoli, etc.

 

  • makarony: razowe, z mąk pszennej, żytniej, orkiszowej i innych,

 

  • ryż dziki, brązowy, quinoa (komosa ryżowa) – unikamy ryżu oczyszczonego, białego

 

  • kasze: najlepsze są „grube” kasze; gryczana, jęczmienna/ owsiana pęczak, kasza bulgur

 

 

CUKRY PROSTE

 

PCOS wymaga całkowitej eliminacji z diety słodyczy, soków, napojów, słodzonych jogurtów, słodkich serków/ deserków. Niektórzy doradzają suplementację pikolinianem chromu jako kurację łagodzącą łaknienie słodkości – najskuteczniejszy jednak jest mądrze przeprowadzony detoks cukrowy – po szczegóły zapraszam do naszego cyklu GO SUGAR FREE tutaj 🙂

 

 

OWOCE i WARZYWA:

  • owoce świeże i mrożone: należy uważać na arbuzy, winogrona, banany, melony (nie należy jeść ich codziennie i w dużych ilościach), pozostałe ok. (przy bardzo dużej insulinooporności na początku można wykluczyć owoce całkowicie lub spożywać w małych ilościach w towarzystwie białka/ tłuszczu)

 

  • soki, nektary i napoje – eliminujemy, znacznie lepszym rozwiązaniem jest zjedzenie całego owocu

 

  • owoce suszone – mocno ograniczamy

 

  • owoce puszkowane  w syropach, kandyzowane – eliminujemy

 

  • warzywa – bogactwo składników aktywnych, błonnika i witamin. Zawierają duże ilości antyoksydantów, bioflawonoidów i polifenoli – w diecie PCOS powinny stanowić dodatek do każdego posiłku i łącznie należy spożywać ich 500-1000 g dziennie, możliwie dużo w postaci surowej.

 

Uważamy na ziemniaki, warzywa  gotowane, kukurydzę (wyższy IG). Ziemniaki powinny stanowić raczej rzadki element diety niż jej podstawę (przechłodzone – skrobia oporna)

 

  • strączki – mit „Nie, ze względu na fitoestrogeny”

 

Fitoestrogeny są to substancje chemiczne, które występują naturalnie w roślinach wykazując aktywność estrogenową. Do strączków należą: zielona fasola, zielony groszek, soja, sucha fasola, bób.

 

  • soja?

 

Osobom, które mają endometriozę, nadmiar estrogenów, problemy hormonalne – w tym PCOS – nie polecam jedynie soi ze względu na  A) stopień modyfikacji genetycznych, B) wysoką zawartość izoflawonów (172,55 mg/ 100 g wobec np. 0,02 mg izoflawonów/ 100 g  fasolki zielonej czy porównywalną zawartość w innych popularnych strączkach).

 

 

ODPOWIEDNIE ŹRÓDŁA BIAŁKA

 

Uważa się, że dieta kobiety z PCOS, która cierpi na nadwagę/otyłość powinna zawierać minimum 20% białka. Głównymi źródłami białka są drób, chude mięsa, tłuste ryby, jaja, nabiał, rośliny strączkowe (o nich i o zawartości fitoestrogenów w strączkach – patrz wyżej) oraz produkty wytwarzane z roślin strączkowych, a także orzechy. Hodowla zwierząt mięsnych i wytwarzanie produktów mięsnych czy nabiału/ jaj na cele komercyjne jest niestety związane z powszechnym (nad)używaniem antybiotyków oraz hormonów, warto więc starać się spożywać mięso, jaja i ryby z hodowli naturalnych (bio, wolny wybieg, bez GMO) od lokalnych drobnych hodowców.

 

 

NABIAŁ

 

Część specjalistów zaleca całkowitą eliminację nabiału z diety PCOS – z dwóch powodów: stopień zanieczyszczenia (antybiotyki, hormony) i przetworzenia i/lub insulinogenność nabiału jako takiego. Według mnie, o ile spełnione są pewne warunki, nie zachodzi taka konieczność i eliminowanie nabiału jest tylko opcją. Najogólniej – jeśli nie mamy nietolerancji, bez nabiału nie wyobrażamy sobie życia i mamy dostęp do nabiału z pewnych źródeł (krówka sąsiadki zza miedzy, dziadków, ostatecznie certyfikowane bio-produkty mleczne) – możemy korzystać z nich na zdrowie i ewentualnie rozważyć odstawienie ich w razie nieustępujących, mimo stosowania się do reszty zasad, objawów (m.in. trądzik; jakiekolwiek niezidentyfikowane objawy ze strony układu pokarmowego; nieuzasadnione zatrzymanie lub wzrost wagi mimo diety/ aktywności; inne indywidualne kwestie szczegółowe). Odnośnie insulinogenności nabiału – teza nie została jednoznacznie potwierdzona i na każde badanie potwierdzające insulinogenność przypada jedno badanie podważające tezę o insulinogenności :). Jak zawsze, tak i tutaj powinniśmy rozstrzygać o tej sprawie tylko w odniesieniu do konkretnych przypadków, uwarunkowań i historii choroby. Należy ponadto pamiętać, że zdrowy nabiał to nie odtłuszczone produkty 0%, light czy fit, lecz półtłuste i pełnotłuste bez cukrów dodanych.

 

 

ODPOWIEDNIE ZDROWE TŁUSZCZE

 

Dieta PCOS to w dużej mierze równoważenie wpływu spożywanych węglowodanów na poziom cukru oraz insuliny – odpowiednimi źródłami tłuszczów. Dodawanie tłuszczu do posiłków obniża ich ładunek glikemiczny, a więc ogranicza wyrzuty insuliny i zapobiega insulinooporności lub dalszemu jej rozwojowi. Do potraw warto więc dodawać oliwę z oliwek, olej kokosowy, awokado, orzechy, pestki, nasiona, sezam, strączki, półtłusty i pełny nabiał, tłuste ryby morskie, jaja, masło, mleko kokosowe – z pewną ostrożnością traktując jednocześnie tłuszcze o zachwianej proporcji prozapalnego omega-6 do omega-3 (np. słonecznikowy, z pestek winogron).

 

 

UNIKAMY:

  • W miarę możliwości – glutenu pszennego (pszenica, mąka pszenna, kasze pszenne, otręby pszenne)

 

  • słodyczy, cukru, miodów i innych substancji słodzących naturalnych i sztucznych

 

  • żywności przetworzonej, konserwantów

 

  • tłuszczów trans, nadmiernej ilości tłuszczów nasyconych pochodzenia zwierzęcego oraz prozapalnych pochodzenia roślinnego – zastąpienie tłuszczów nasyconych nienasyconymi obniża poziom cholesterolu LDL oraz stężenia trójglicerydów w osoczu. Szczególnie wartościowe pod względem zawartości kwasów nienasyconych są ryby tłuste pochodzenia morskiego – makrela, łosoś, śledź atlantycki – a także orzechy, awokado i oliwki.

 

  • objadania się, ale i postów/ głodówek/ restrykcyjnie kalorycznych diet

 

  • produktów z wysokim indeksem i ładunkiem glikemicznym (uwaga na obróbkę warzyw – gotowanie i rozdrabnianie podnosi ich IG, najlepiej gotować al dente, na parze lub w małej ilości wody)

 

  • używek! np. nikotyna pobudza organizm do produkcji większej ilości androgenów.

 

 

 

 

Suplementy PCOS

 

 

  • Witamina D3, która zwykle jest chronicznie niedoborowa w PCOS,

 

  • Kwasy omega-3,

 

 

  • Chrom, magnez, mangan – kluczowe minerały dla prawidłowej gospodarki glukozowo-insulinowej.

 

  • Cynk – niedobory często idą w parze z zaburzeniami cyklu

 

  • Antyoksydanty (lub choćby sama wit. C)

 

  • Witaminy z grupy B – niezbędne dla prawidłowego metabolizmu węglowodanów, tworzenia energii czy detoksu organizmu

 

  • Cynamon (dużo 🙂 – nawet 3 łyżeczki do każdego posiłku, który możesz tak przyprawić), napar z mięty, olej z wiesiołka

 

  • Siemię lniane – powoduje zwiększenie SHBG = może przyczynić się do redukcji poziomu testosteronu, ale wykazuje też działanie estrogenne, więc u kobiet z nadmiarem estrogenu to rozwiązanie się nie sprawdzi.

 

  • Preparaty wielowitaminowe

 

 

Inne:

 

 

  • Korzeń pokrzywy – może zaburzyć konwersję testosteronu w DHT

 

  • Mięta – ma działanie anty-androgenne

 

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *